الكلمة الطيبة في القرآن

  

 القرآن يشجع الكلمة الطيبة: {وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلَىٰ صِرَاطِ الْحَمِيدِ} وفي موقف آخر يقول {إِلَيْهِ يَصْعَد الْكَلِم الطَّيِّب وَالْعَمَل الصَّالِح يَرْفَعهُ } وفي موقف ثالث { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ} وفي موقف رابع {وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً} وفي موقف خامس {وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ۚ } وفي موقف سادس {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً} وفي موقف سابع {وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا } وفي موقف ثامن {فقولا له قولا لينا لعله يتذكر أو يخشى} وفي موقف تاسع {وإذا حييتم بتحية فحيوا بأحسن منها أو ردوها} وفي موقف عاشر { فلا تخضعن بالقول فيطمع الذي في قلبه مرض وقلن قولا معروفا } وفي الأخير{الذين يستمعون القول فيتبعون أحسنه}.

 اقسام الكلام :

1. القول الطيب: القرآن والذكر .

2. القول الحسن :الكلام الذي يستفيد منه السامع .

3. القول السديد : الكلام الذي يقوم علي العدل .

4. القول الكريم : الكلام الذي فيه عطف ورقة.

5.  القول اللين : الكلام الذي يبدي محاسن المستمع ويستر عن عيوبه .

6. القول المعروف: الكلام الذي يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر .

Beesha Caalamka iyo dibu qaabaynta Somaliya.

Siyaasada Somaliya waxa hogaamiya beelaha gudaha iyo beelaha debeda oo loo yaqaano  beesha caalamka .

Beelaha gudaha waxa maamula Salaadiin,Cuqaal,iyo koofiyad baclayaal siyaasiyiina,waxana kala duwan aragtida beelaha, iyadoo beel waliba aaminsantahay iyada la’aanteed inaan waxba kala socon Karin.

Beelaha debada (beesha caalamka) waxa ugu tun wayn kuwa loo yaqaan shanta golaha amaanka(veto power) waxayna ku kala maslaxad duwan yihiin qaabka somaliya dib loogu dhisayo laakiin way u kala fara dhuudhuuban yihiin oo arimaha somaliya waxa usii dhuun daloola Maraykan iyo ingiriis.

Waxa kaloo jira beelaha gobolka oo ka tirsan beesha caalamka, laakiin ood-wadaag la ah Somaliya, sida Kiniya,itoobiya, iyo kuwa carabta oo iyaga laftoodu saamayn xoogan ku leh arimaha somaliya, waliba marka lagu daro talyaaniga oo ka mida kuwii gumaysan jiray somaliya.

Dadka faaleeya siyaasada Somaliya ama raba inay ka hawl galaan waxa ku adkaata laba arimood oo kala ah :

1.     Beelaha somaliya siday wax ugu heshiin karaan.
2.     Sida beesha caalamku ugu heshiin karto masaalixda ay ka leedahay somaliya.

Waa dhab siyaasada somaliya inay u dhaxayso hirdanka beelaha debada(beesha caalamka) iyo hirdanka beelaha gudaha (reeraha) balse hada waxaad moodaa wax badani inay soo kala miir dilaacayaan.

Qofba siday la tahay marka uu eego hada siday wax u socdaan,anigana waxay ila tahay beesha caalamku halkay u socataa inay hada cadahay qofkii is-diisiinaya iyo kii is-yeelsiinayaba .

Beesha caalamku dhibta somaliya ka jirta waxay u kala qaaday laba ,waa siday ila tahay hadana ifa-faalaheedu muuqdo :

1.     Khilaafka u dhexeeya koonfurta dhexdeeda .
2.     Khilaafka u dhexeeya somaliya iyo Somaliland.

Khilaafka u dhexeeya koonfurta somaliya:

Waxa wada dega koofurta somaliya beelo tiro badan,waxana dhex maray colaado iyo dhibaatooyin kala duwan ,iyadoo hadaba lasoo celinayo rajadii wada noolaanshaha, waxa beesha caalamku u martay dibu-heshiisiinta beelahaas in beel walba lagu celiyo halkay deeganka ku tahay, loogana sameeyo maamul iyadu ay majaraha u qabato.

Maamul u samaynta beelaha koonfurta somaliya waxa loogu magac daray nidaamka loo yaqaan Fadaraalka (Federal system) waxana lagu wadaa in laga hirgeliyo maamulada kala ah puntlan,jubaland,galmudgland,hiraanland,konfur galbeed iyo caasimada oo Muqdisha noqon doonta laguna maamuli doono xeer u gaara .

Marka laysku celceliyo 13 gobol ee koonfurta somaliya waxa kasoo bixi doona 5-taa maamul ama 4 maamul ,walina waxa socda isu riix-riixa gobolada iyo isu jiidka deegaanada.

Nidaamkan fadaraalka waxa wada beesha caalamka,waxa uu taageero ka helayaa aqlabiyada beelaha wada dega koonfurta somaliya ,waxana suura gala in si dhakhsa ah loogu guulaysto hirgelinta nidaamkaas.

Waxa la qaban doonaa marka la dhamaystiro maamul samayntaa ku qotonta Fadaraalka afti laga qaado dhamaan shacabka ku dhaqan koofurta somaliya, iyagoo u codayn doona aqbalida nidaamka Fadaraalka ah ee la hirgeliyay.

Hadii shaxdaa sare lagu guulaysto waxa ka dhismi doona koonfurta somaliya dawlad fadaraala oo magaceedu yahay {Federal republic of Somalia}.

Waxa halkaa beesha caalamku kusoo afmeeri doontaa bood-boodkii beelaha koofurta somaliya iyo dagaaladii qaabka daraa ee dhexdooda.

                                                         

Khilaafka u dhexeeya somaliya iyo Somaliland.

Waxa beesha caalamku la socotaa khilaafka u dhexeeya Somaliland iyo Somaliya inuu ka duwan yahay ka u dhexeeya beelaha koonfurta somaliya, marka la eego taariikh ahaan iyo aragti ahaanba.

Taariikh ahaan Somaliland iyo somaliya waxay ahaayeen laba dal oo midoobay,aragti ahaana hada way ku kala duwan yihiin midnimada oo Somaliland ma rabto midnimo inay la wadaagto somaliya.

Waxa intaa dheer ,somaliland oo noqotay waaqac iyo xaqiiqa jirta marka la eego,ciidanka,calanka,dadka,iyo siday ugu najaxday is maamulka iyo geediga ay jeexatay.

Iyadoo beesha caalamku ka duulaysaa labadaa qodob ee midna taariikhiga yahay, midna aragtida yahay ,waxay garawsatay inaan hal gogol lagu wada xalin Karin khilaafka somaliya dhexdeeda yaala iyo khilaafka  u dhexeeya Somaliland iyo somaliya.

Waxa beesha caalamku fidisay gogoshii lagu wada hadashiin lahaa Somaliya iyo Somaliland iyadoo dalal badani ka qayb qaateen sida turkiga,ingiriiska,jabuuti, imaaraadka iyo kuwo kale oo talooyin ku leh.

Inkastoo xiliyada qaar ay hakad galaan wada-hadalada somaliya iyo Somaliland hadana waxa dabada ka riixa oo dhiiri geliya beesha caalamka si xal looga gaadho khilaafka labada dhinac.  

Wada hadalada Somaliya iyo Somaliland waxay ku dhamaan doonaan afti in laga qaado dadka Somaliland iyagoo lakala doorran siin doono fadaraalka somaliya inay la wadaagaan iyo gooni inay isu taagaan.

Hadii natiijada codka kasoo baxa Somaliland aqlabiyadiisu noqoto gooni-isutaag waxa halkaa ka dhalan doonta dawlad magaceedu yahay Somaliland oo beesha caalamka qayb ka noqota .

                                                   

Hadii qofka caqliga lihi si dhaba ugu fiirsado Somaliland iyo somaliya waxa uu ogaanaya labadaba beesha caalamku inay wadato hirgelintooda, iyagoo kala madax banaan.

Laakiin midnimada somaliya ma noqon doonto mid marwalba meesha ka baxda ,hadii dawlad ahaan lakala diro somaliya iyo Somaliland, waxay ku heshiin doonaan iskaashi buuxa oo la xidhiidha siyaasada gobolka.

Shaxda siyaasada aan kor ku xusnay ee somaliya loo jeexay waxa beesha caalamka ku hogaaminaya ingirsiika iyo maraykan oo hada ugu tun wayn dawladaha ka hawl-gala somaliya.

Aragtida iyo qiimaynta waa lagu kala duwanaan karaa,laakiin qofku waa inuu ku saleeyo aragtidiisa hada siday wax u socdaan oo aanu ku salayn isagu waxa uu aaminsan yahay .

Ugu danbayn qormadani maaha mid xanbaarsan macluumaad cusub balse waxay ku qotontaa waxa hada banaanka yaala ee inoo wada  muuqda . hadii ay jirto shaxdan shax ka duwan oo muuqataa waxaan jeclaan lahaa in lasoo tabiyo si aan uga faaiidaysano. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Qiblada iyo lacagtaba sucuudigaa leh

Xiliyadii qandaraasyada badan ee misaajid dhiska lagasoo qaatay khaliijka waxa is cumaamaday dhawr oday oo sucuudiga hore ugasoo xamaashay,waxay qandaraas kusoo qaateen dhawr misaajid ,markii seeska loo dhigay misaajidka ee la damcay xaga qiblada in lagu hagaajiyo, ayaa xoogaa lagu murmay qibladii xagay aadka ugu toosantahay,odayaashii qandaraaska soo qaatay oo aan diinta wax badan ka aqoon, ayaa wastaadiintii dagaalay oo yidhi: waar maxaad la murmaysaan xaga sucuudiga u jeediya qiblada iyo lacagta lagu dhisayba isagaa leh'e !!

                          ***************************************

oday adhiga ka rari jiray Berbera oo aan isagu dhaafi jirin dekeda ayaa maalintii danbe yidhi waxaan raacayaa ilaa saylada,waxa uu maskaxda ku hayay in dilaalin tira badani kasoo hor yaaci,gorgortan laga geli iibinta adhiga, siduu u kala shilis yahay loo kala hor iibsan ,markii adhigii sucuudiga soo gaadhay waxa loo duway meel adhiga lagu qalo ,waxana niman loogu tala galay la dhex qaadeen birta,odaygii intuu yaabay ayuu yidhi: waar adhiga birta ka daaya sayladii lamasoo marine ,nin la socoday oo shaqada garanayaa yidhi: adhiga lacagtiisa waa la shubay ee u kaadi, odaygii intuu yabay ayuu yidhi: ma duuduubaa looga hayaa? haa ayuu ninkiina ugu jawaabay, markaasuu odaygii yidhi: dee hadaa aan la qallnee anakana midi noo dhiiba dheh !! hada lacagtii duqaynta yaman waa la shubay cid waliba waxay doonaysaa birta in loo dhiibo !!

dagaalka Yaman lagu qaaday waa gardaro iyo guul daro

Dadka Yaman waxa lagu yiqiin xikmad iyo gobonimo xeel dheer,waxay caan ku yihiin geesinimo iyo wanaag xad-dhaafa,mana gayaan dagaal iyo duqayn cirka ah oo lagu qaado iyagoo ku jira duruuf adag.

Xadiis bukhaari iyo Muslim wariyeen waxa rasuulku ku yidhi nabad iyo naxariisi korkiisa ha ahaatee {waxa idiin yimi ehelkii Yaman,iyagaa ugu qalbi jilicsan uguna qalbi fiican,iimaanku waa Yaman,xikmaduna waa Yaman},waa dad ku fiican tolnimada iyo kaalmaynta aadamaha,waa dad ka dhaqan fiican Carab oo dhan ,waa dad Sunigooda iyo shiicadoodaba laga nabad galay.

Markii Shacabka Somaliyeed ku qaxeen dalka Yaman waxay usoo dhaweeyeen sifo wanaagsan oo ay ku dheehantahay walaaltinimo iyo wanaag,halka carabtii kale albaabada kasoo xidhatay qoxoontigii somaliya ee duruufta adagi haysatay,waxayna yamani noqotay mid ka mida kaamamka ugu waawayn ee soomalidu ku bad-baaday.

Dadka Yamani iyagaa xaq u leh waxay rabaan,iyagaa xaq u leh inay heshiiyaan ama dagaalamaan dhexdooda,uma baahna faragelin debada ah ee waxay u baahnaayeen heshiisiin iyo walaaltinimo in lagu dhexdhexaadiyo.

Sodonkii sano ee ugu danbeeyay waxa maamulayay dalka Yaman  Shiico aaminsan Calmaaniyada oo boobay dhaqaalihii dalka ,una gacan geliyay dalka Yaman quwado shisheeye,iyadoo dalka maraykanku iska duqayn jiray iyadaan cidna looga fasax qaadan.

Hadaba markii dadka Yaman iska tureen keli taliskii Cali Cabdalla Saalax wax gargaara looma fidin ee waxa isaga loo sameeyay heshiis maqaar saara oo lagaga bad-baadinayay Maxkamad lasoo taago,waxana shacabka Yaman ogolaadeen iyagoo diidanaa dagaal sokeeye inuu iska tago xisaab la'aan.

Waxa dalka Yaman la wareegay Shiico kale oo garabka Xuusiyiinta ah,waxa arintaa kaalmo laxaadleh ka gaystay garabkii shiicada ahaa{saydiyo} ee cali cabdalla saalax iyo xukuumadaha reer galbeedka oo uu ugu horeeyo Maraykan,waxana garabkani rabaan xukunka dalka iyo inay soo  dabaalaan  nabadii iyo kala danbayntii una horseedaan dalka horu-mar iyo madax banaani.

Markii ugu horaysay ee Yaman lagula wareego xoog maaha,waxa hore xoog ku qabsaday kuna maamulay Cali Cabdalla Saalax, iyadoo waliba xoog lagu qabsaday Yamantii koonfureed, waxase layaab leh waxa maanta loogu kala hiilinayo dadka yamanta loona taageeri layahay kuwa xooga badan ee daacada ka ah hogaaminta dalka!

Anigu waxaan aaminsanahay Shiico calmaaniya oo daba dhilifi intuu Yaman xukumi lahaa inuu xukumo Xuusi aaminsan xoriyad, oo la shaqaysanaya dawlad ka daacada waxay aaminsantahay {Eeraan}.

Dagaalka Carabtu ku qaaday Yaman waa gardaro aan geedna loogusoo gaban,sababtuna waxay tahay dadka Yaman qabsaday waa dad yamana ee maaha cadaw debeda kagasoo duulay.

Dagaalka waad bilaabi kartaa laakiin uma qorshayn kartid sida aad rabto,natiijada uu ku dhamaan doono iyo khasaaraha ka dhalan doona,waxana hubaala dagaalka yaman inaan loo baahnayn xiligan,iyadoo adag sida guul muuqata looga gaadho,marka la eego dhulka yaman ee  buuralayda ah iyo kala daadsanaanta carabta ee ka dhalatay aragti la'aanta ka haysatada maamul wanaaga,suurtagal maaha waxa carabi is hortaagi doontaa dhaqdhaqaaqyada islaamiyiinta ee siyaasiga ah ama shiico ha noqdaan ama sunniye.

Carabtu  waxay dagaal kula jireen shiicada Ciraaq,Suuriya,Lubnaan,Yaman balse hada midna kama hayaan guul la taaban karo,taasna waxa hor seeday aragti xumada iyo musuqmaasuqa ay ku jiraan hogaanka carbeed.

Duqaynta Sucuudiga iyo xulafadiisa waxa ka dhalan doona barakac iyo khasaare balaadhan oo soo gaadha dadka rayidka ah taasina kama dhigi doonto dagaalka talaabo geesinimo ah .

Naadiga Ardayda doorkan yaa ku guulsaysanaya

  

Naadiga Ardayda Somaliyeed ee dalka Masar waa goob sharciya oo metesha maamul ahaan dhamaan Ardayda Somaliyeed.

Naadiga Ardaydu waxa uu leeyahay Dastuur tilmaamaya habka loo marayo hab maamulka Naadiga ,waxana Dastuurkaa kaabis iyo wax ka bedel ku samayn kara labada gole ee Naadigu ka kooban yahay (idaaro iyo golaha guud ) iyadoo la waafajinayo kolba duruufta iyo baahiyaha ardayda .

15-kii sano ee ugu danbeeyay waxa naadiga lagula kala wareegayay nidaamka Doorashooyinka,  oo ku dhamaan jiray nidaamka Cod badiska ama Taskiyada ,waxana nidaamkaa kula kala wareegay dalka intaan joogay ilaa 10 gudoomiye:

1.      Gudoomiye cabdiqani.

2.      Gudoomiye sheekh cabdalla.

3.      Gudoomiye sheekh cabdisamed.

4.      Gudoomiye cabdiqaadir khayre.

5.      Gudoomiye cabdinaasir.

6.      Gudoomiye Caamir.

7.      Gudoomiye hoolaw.

8.      Gudoomiye ibraahim aw xasan.

9.      Gudoomiye Axmed.

10.  Gudoomiye abuukar .

Doorashooyinka naadigu waxay soo mareen dalka Masar intaan ku sugnaa laba nidaam oo dadku isu abaabulaan:

1.      Nidaam ku dhisan Fikir .

2.      Nidaam ku dhisan Deegaan ama maamulo .

Xiliyada qaar waxa is dhex galay labada nidaam ee wax lagu abaabulo, iyadoo laysku qasay deegaanka iyo fikirka ,xiliyada qaarna waxa loo arkayay fikirka laftiisu inuu deeganada qaar dabada ku hayo .

Fikiradii saamaynta ku yeeshay doorashooyinka naadiga waxa ka mid ahaa ,Islaax ,ictisaam,maxaakimtii,suufiya islaax garabka damu jadiid.

Doorasho kastaa markay imanayso waxay la iman jirtay dacaayado kala duwan,shirar iyo fadhi doceedyo ,waxayna dhamaan jirtay iyadoo si fiican loo tartamay, waxaan xasuusanahay markii ictisaam iyo islaax kala heleen 6/6, idaaradoo ka koobnayd 12 xubnood ,xiliyada qaarna waa lakala badin jiray, xiliyada qaarna waxa lagula kala wareegi jiray nidaamka Taskiyada.

Doorasho kastaa markay dhamaato waxay ka tegi jirtay kaftan iyo cabasho ,laakiin waxa laysla sugi jiray dhamaadka sanadka ama taxaalufka ku guulaystay inta uu ka burburayo .

Naadigu waa goob ka duwan Jimciyad,Markas iyo Urur si gaara dad gaari u samaysteen,waa goob kulmisa 5-ta Somaliyeed, waa goob astaan u ah dhamaan ardayda wax ka barata dalka masar,waa goobta keliya ee dalka masar u aqoonsanyahay metelaada Ardayda,sidaa darteed go’aanka naadiga iyo maamulkiisu kuma iman karo sifo aan ahayn Doorasho ama hala codeeyo ama taskiyo haku dhamaatee,waayo waa goob arday kastaa aragti ku leeyahay taladeeda.

Waxa laga yaabaa dadka qaar inay is waydiiyaan maxaa diidaya in lagu tago naadiga nidaamka (tawaafuqa )oo ah in dad lagu heshiiyay idaaro laga dhigo ?! way dhacdaa xiliyada qaar waana muuqaal ka mida muuqaalada taskiyada.

Nidaamka Taskiyadu waxa uu ku yimaadaa laba muuqaal midkood:

1.      Labadii garab ee tartamay garab inuu ka tanaasulo doorasho kale inuu galo sanadka laga guulaystay sanadada ku xiga, iyagoo heli kari waayay cod u gooya doorasho inay galaan.

2.      Garabka guulsatay inuu raadiyo qancinta garabkii laga guulsatay sanadka doorashadu dhacdo sanadka ku xiga, sidaana lagu dhiso nidaam Tawaafuqa oo labada garab wax isaga tanaasuleen wada hadalo ka dib.

Maxaa Doorashooyinka Naadiga looga dhigay nidaamka Qaa’imada (Election lists) ee looga dhigi waayay  nidaamka ku dhisan hal qof hal cod(one man,one vote) si meesha looga saaro taxaalufyada ??

Horta labada nidaam ee kor ku xusaniba waa laba nidaam oo caalamiya,mid walibana waxa uu leeyahay xikmad lagu doorto iyo faaiidooyin u gaara ,laakiin waxa is waydiin leh kan naadigu hada ku shaqeeyo maxaa lagu door  biday?

Arintaa waxaan kala sheekaystay dad  badan oo xogogaal u ah naadiga ,waxay ii sheegeen bulshada somaliyeed inay tahay kala afkaar,kala deegaano iyo kala qabiilo, qaa’imadu(Election lists) waxay isu keenaysaa dad kala qabiila, kala deegaana, kala afkaara , waxayna meesha ka saaraysaa nidaamka loo yaqaan nin walba ceesaantii ceel gaysay (one man one vote) oo xitaa sii jajabin doona dadka deegaanka ama qabiilka wadaaga .

Waxay tilmaameen in hadii naadiga laga dhogo (one man one vote) ay tartami doonaan jifooyinka kusii dhex jira maamuladu iyadoo gaadhi doonta, reer qudhac jibriil qofbay wataan iyo reer warfaa negeeye ku xigeen ayay wataan.imisa jifo ayaa halkaa ku tartami doona ?imisa tuulo ayaa soo bixi doona, imika maamulo waawayn ayaa is taxaalufaystee !!

Arintan lafteeda geesta kale waxaan kala dooday dadka aaminsan Naadiga in lagusoo dabaalo nidaamka (one man one vote) iyagoo ku sababeeyay inaan cidina iska dhex waayi doonin naadiga ee cid walba cidi u guulaysan doonto, laakiin talada kumay darin jilibada qabiilada somaliyeed inay ka badan yihiin 9 jilib oo qaar qadi doonaan!! Iyo murashaxiinta badan ee isa soo tubi doona !!maamul goboleed kastaba imisa jilib ayaa ku hoos jira oo tartami doona  ?!

Marka layska soo dhaafo labadaa nidaam oo mid waliba leeyahay ceeb iyo amaan wada jira, waxa taxaalufkii kan ka horeeyay soo bandhigay Dastuurka naadiga in wax laga bedelo iyagoo u saaray gudi farsamo ,inkastaanan ku jirin gudidaa hadana waxa aan la socoday qodabadii ay soo jeediyeen oo kala ahaa  .

1.      Naadiga in loo sameeyo gudi odayaala .

2.      Naadiga in lagusoo gaabiyo idaaradiisa 9 xubnood, iyadoo ahayd 12 xubnood ,meeshana laga saaro gabi ahaanba kuraastii ku xigeenka, marka laga reebo gudoomiye ku xigeenka .

3.      Doorashada naadiga in laga dhigo One man one vote.

Waxaan xubin ka noqday gudidii masuuliyiinta ka ahaa Ansixinta qodobadaa markii loo bandhigayay golaha guud ee naadiga ,waxa naadiga xiligaa gudoomiye ka ahaa Cabdinaasir , markii codkii guud ee ardayda la tiriyay waxay ogolaadeen qodobka 2aad waxayna aqlabiyad ku diideen labada qodob ee kala ah 1.3.waxana sidaa ku buray qodabadii la diiday.  

Waxa is waydiin leh maxaa laga faa’iidaa Naadiga ?!

Hadii aan jawaabta oo kooban isku dayo

1.      Naadigu waxa uu ka kooban yahay Arday+idaaro+goob+sharciyad .

Aridayda somaliyeed oo tira ahaan gaadha xiliyada qaar 1000 arday iyo wax ka badani inay helaan maamul iyo goob ay kusoo bandhigi karaan nashaadkooda, kuna qaadan karaan cawayskooda, kuna qaabili karaan madaxdooda, waa arin muhimadeeda leh.

Xarunta naadigu waxay qaadaa 200 arday marka kulan jiro, mana jiro Markas ama jimciyad somalidu ku leedahay dalkan masar oo leh hool intaa leeg,sidoo kale goobta naadigu waxay ku ag taalaa naadiyadii kale ee afrika.

Naadiga waxa laga faaiidaa tababar uu qofka idaarada ahi ku qaato sanadka uu ka hawl gelayo ,isagoo ku kala barta dhaqanada iyo dabeecadaha soomaalida ,waxakale oo uga kordha waayo aragnimo xaga maamulka ah,halka ardayda ku cawaysa ama ku xidhani ku wadaagaan is barasho iyo saaxiibtinimo qoto dheer .

Naadigu waa goob soo jirtay wakhti ka badan 60 sano ,waxana isku soo  bedelay jiilal kala duwan,waxa  sharaf iyo magac u ah ardayga nasiib u hela inuu ka hawl galo inuu dadka la wadaago kartidiisa iyo aqoontiisa, marka uu ka tegayana waxa uu ka qaataa shahaado khibrada oo naadiga iyo safaaradu si wada jira u siiyaan ,waxa intaa dheer inuu la kulmo xili shaqeedkiisa madax iyo masuuliyiin kala duwan oo somaliyeed.

Waa laga yaabaa dadka qaar inay is yidhaahdeen waxba kamaydaan faa'idin, laakiin waxaan hubaa sanad aad ka shaqayso naadiga somaliyeed inuu u dhigmo 2 sano oo waxbarasho ah oo aad buug ka baranaysay maamulka iyo maaraynta .

Idaarooyinku makasoo baxaan wixii loo igmado ?

Dadka qaar waxay u fahmaan Naadigu inuu ku fashilmay wixii loo aasaasay ,iyagoo isha geliya khilaafka iyo muranada ka dhasha doorashooyinka, kana niyad jaba sida wax u socdaan.

Naadigu waxa uu leeyahay hawl sanadeed u qorshaysan oo idaaro kastaa kasoo baxdo sida .

1.      Agaasinka xafladaha Qaranka iyo maalmaha xornimada.

2.      Agaasinka xaflada qalin jabinta ee sanadlaha ah .

3.      Soo dhawaynta ardayda dalka imanaysa iyo ka war hayntooda.

4.      Qaabilida madaxda dalka ka timaada iyo soo dhawayntooda.

5.      Agaasinka rixlooyinka iyo dalxiisyada ardaydu codsato .

6.      U metelida ardayda somaliyeed shirarka dawliga ah.

7.      Qaban qaabinta muxaadarooyinka iyo wacyi gelinta ardayda.

8.      Dibu hagaajinta xarunta naadiga iyo kor u qaadka bilicdiisa.

9.      ka war haynta ardayda jeelasha gasha iyo isku dayga soo dayntooda.

Hadaba iyadoo idaarooyinku kala firfircoon yihiin,hadana waxay wax ka qabtaan qodobadaa kor ku xusan,waliba waxay ku shaqeeyaan bilaash iyagoon cidna kaga helin taakulayn iyo caawimo.

Cabashooyinka Naadiga ka yimaada.

Naadigu waa goob lagu tartamo, tartan lagama waayo cabasho iyo dareen ka dhasha, hadana waxa  badan faaiidooyinka laga helo tartanka, waayo waxa lagu baranayaa dimuquraadiyada ,maanta qofka aan yeelayn sanduuq in lagaga badiyo sidee dalka dhexdeeda uu uga garaabi doonaa doorasho in laga helo. ?

Waxa mar is taxaalufaystay Somaliland iyo badhtamaha somaliya, halka dhinaca kalana ay iska taxaalufaysteen Konfur galbeed+Puntland+banaadir ,waxa labdaa taxaaluf badiyay ka danbe ,waxa hal mar doorashadii ku dhacay dhamaan murashixiintii somaliland naadiga uga sharaxnaa kkkk.

Xiligaa Somaliland ku khasaartay doorashooyinka naadiga waxaan ahaa gudoomiyaha ardayda Somaliland ,waxana gudida iyo waxgaradka ardayda Somaliland iigu yidheen habeenadii ka danbeeyay doorashada naadiga kulan ay kaga hadlayeen siday wax u dhaceen iyo cida ka masuulka ahayd khasaaraha ka dhashay doorashada .

Waxa habeenkaa lagu wada qancay qodobo ahaa :

1.      doorasho marka la galo in lagu guulaysan karo laguna khasaari karo.

2.      taxaalufka naadiga ku guulaystay inaanu ahayn taxaaluf ku dhisan qabiil ee uu yahay taxaaluf ku dhisan maslaxad,waayo ma jirin qabiil ka dhexeeyay konfur galbeed ,puntland iyo muqdisho.

3.      Somaalidu inaanay mar walba u dhamaan Karin maamulka naadiga balse ay tahay in lala shaqeeyo cida doorashada ku guulaysta .

4.      Somaliland urur ahaan  naadiga  inuu wax ka maamulo marka taxaalufka uu ka tirsanyahay guulaysto ,marka laga guulaystana uu la shaqeeyo dadka ku guulaysta naadiga si loo ilaaliyo sharciyada sanduuqa iyo dimuquraadiyada.

5.      Doorasho marka ururka Somaliland gelayo inuu la yimaado diyaar garawgeeda.

Markii sidaa looga guulaystay Somaliland ee ay doorashada ku wada dhaceen,lagama maqal Somaliland looma dhama naadiga iyo qabiilo ayaa haysta ee waxay dhinaca ka raaceen ardayda somaliyeed, iyagoo siiyay idaaradii guulaysatay taageero iyo garab istaagba, waxayna naadiga ka maqnaayeen 2 sano oo aan cidna laga maqal naadiga looma dhama , maxaa maanta loogu cel celinayaa naadiga looma dhama ? goormaa loo dhamaan jiray miyaan cid laga badin jirin?? Cida laga badiyaana miyaanay la shaqayn jirin cida badisay ??!

Naadigu waa goob lagu baran karo maamulka iyo is taxaalufaysiga ,wax maslaxada oo dhex taala oo cidii laga guulaystaa ku waayaysaana ma jirto ,wax xaqa oo kaga lumayaana ma jiro markaa in la dhaafiyo xadkiisa maaha .

Taxaalufka hada naadiga hogaaminaya waxa uu ka kooban yahay sadex deegaan oo kala ah Puntland,Somaliland,Konfur galbeed, waxa kulmiyaa waa maslaxad ee ma kulmiyo qabiil iyo deegaan,mid walibana waxa uu leeyahay maamulkiisa iyo qaraarkiisa u gaarka ah ,waxayna ku wada socdaan sinaan iyo heshiisyada ay galaan.

Ugu danbayn way fiicantahay raadinta tawaafuq wada raali geliya deegaanada iyo ardayda somaliyeed ee dalka masar ,balse hadii la waayo tawaafuq waa in lagu kala baxo doorasho .

Taxaalufka naadiga hogaaminaya waxaan kula talin lahaa hadii uu jiro wada hadal dhaba oo taxaalufyada kasoo horjeedaa ugu baaqeen inay ajiibaan,una ogolaadaan wixii xaq ay u arkaan,  wayo hadii lakala badiyo macnaheedu maaha kaalay iga badi ee waxa fiican in laysu dabco oo mar walba lasoo dabaalo tawaafuqa naadiga iyo wada jirka guud ee ardayda.

Gunaanadkii ciwaanka aan siiyay qormadu munaasib maaha ,waxaan uga jeeday in qofka uu soo jiito oo uu is yidhaa bal cida uu leeyahay way badanisayaa eeg,ilaahay ayaa og cida helaysa doorashada ,laguma kala badiyo tiro keliya ee tayana waa lagu kala badin karaa,hala kala badiyana ma lihi ee waxaan leeyahay hadii la tartamayana saaxiibtinimo halagu tartamo hadii tawaafuq lagu dhisayana saaxiibtinimo halagu dhiso.

Waxa mar nagusoo booqday xarunta naadiga Daahir geele oo si kaftana noogu yidhi waar hada labadaa qol ee aad yaraysanaysaan waxay burburin gaadheen xidhiidhka somaliya iyo Masar, waxa uu nooga waramay idaaradii isaga ka horayay oo ku beegnayd qiyasahii 1987 inay safaaradii somalidu lakala safatay laba taxaaluf oo naadiga ku tartamay, ka dibna kuwii guulaystay ay ka qufushay naadiga ,waxa soo fara geliyay Amniga dalka masar oo jabiyay qufulkii safaaradu ku xidhay naadiga, amarna ku siiyay safiirkii soomalida ee xiligaa inuu ku ekaado safaaradiisa, waxa dalka safar ku yimi Jaale Maxamed siyaad barre oo la kulmay idaaradaa safaarada ay isku dhaceen isagoo kula kaftamay “ waar caalamka khilaafkeena ha tusina ee kaalaya dalka naga dhex mucaarada’.

Waxa naadiga soo maray dad badan oo raad ku yeeshay bulshada somaliyeed dhexdeeda, waxa ka mida Daahir geele,Yuusuf xasan oo BBC wariye ka noqday oo ilaa hada sawirkiisu sudhan yahay naadiga ,yusuf aloore oo ganacsade ah iyo qaar kale oo dhawaan ku lahaa aragti iyo abaabul oo ay ka mid yihiin Mahad salaad oo ah wasiiru dawlaha madaxtooyada somaliya iyo madaxa nabad sugida Somaliya cabdiraxman tuuryare,saalax oo ka shaqeeya wasaarada arimaha debeda,liibaan oo ka sheeqeeya wasaarada arimaha gudaha iyo qaar kale oo badan hore iyo dibba.

Waxa naadiga lagu casuumay 2009 C/raxman faarax ismaaciil(kaba wayne) oo safiir ka ahaan jiray dalka masar,waxa uu sheegay inuu ka mid ahaa gudidii lagu aasaasay naadiga isagoo qabtay jagada Sakrateer, waxa uu tilmaamay in lagu magacaabi jiray gudoomiyihii ugu horeeyay naadiga Sayid Axmed sheekh muuse al azhari, waxa sidoo kale uu tilmaamay Maxamuud xarbi inaanu ka mid ahayn idaarooyinkii soo maray naadiga ee isagu uu ahaa halgamaa xiliyadaa hore ka jeedin jiray naadiga khudbado iyo wacyigelin lagu xoraynayo dal-waynaha somaaliyeed .

Waxa laga yaabaa Maxamuud xarbi inuu lug ku lahaa aasaaskii naadiga balse sidaa uu sheegay C/raxman faarax inaanu ka mid noqon idaarooyinkii soo maray naadiga ,waayo xiliyadaa naadiga la aasaasayay waxa uu ahaa nin halgamaaya.

Ugumaan talo gelin inay qormadu sidaa u dheeraato ,waliba waxaan rabay inaan ku tilmaamo khaladaad ay galaan idaarooyinka naadigu balse waxaan qormadan kusoo gunaanadayaa intaas ,wabilaahi tawfiiq.

Dharaarihii adkaa ee Soo maray Nebi Maxamed ..NNK..9

40.  Rasuulka iyo Saxaabada jabkii kasoo gaadhay Oxod, waxa dareen dhiiranaana ka qaadatay, qoys Yuhuuda ka mid ahaa, oo la odhan jiray reer Baniinadiir.waxay xidhiidh hoose la sameeyeen gaaladii Maka, waxayna rasuulka u maleegeen qorshe ay rabeen inay ku dilaan, iyagoo ka faaiidaysanayay balan rasuulku la lahaa, oo mag uu ku  gudoonsiinayay. waxay Fadhiisiyeen gidaar ku yaalay xaafadooda, waxayna ku tashadeen mid ka midi dhagax wayn inuu lasoo foolo xaga sare, rasuulkana dhakada kaga bashaaqiyo,waxana dhagaxaa gidaarkii lasoo fuulay nin la odhan jiray Camar binu jaxaash,waxa rasuulka wargeliyay malagul Jibriil, waxana rasuulku goobtaa uga kacay si degdega, isagoo sigtay.waxayna ahayd dharaar adag, oo ay heshiiskii kaga baxeen reer Baniinadiir, naftiisana galaafan gaadheen.

41.dagaalkii Axsaab, waxa magaala madaxdii muslimiinta ee Madiina kusoo duulay isbahaysi ka koobnaa kufaartii Maka iyo qabiilo tiro badan oo carab ahaa,waxana horkacaayay ciidan ka badnaa 4-kun oo askari oo uu hogaaminayay dagaal yahankii abuu Sufyaan,waxana rasuulku fadhi wada tashiya la yeeshay hogaankii sare ee saxaabada, iyadoo laga wada hadlay habkii loo difaaci lahaa madiina ,waxana aragti lagu qancay soo bandhigay saxaabigii Salmaan al faarasi, oo tilmaamay is  bahaysiyada noocaasa in lagaga hor tago god lagu wareeyo magaalada,waxayna maalintaasi ahayd maalin adag oo rasuulku u diyaargaroobayay difaaca madiina iyo maatidii muslimiinta.

42.dagaalkaa Axsaab, waxa rasuulka iyo saxaabda soo food saartay cabsi badan, markii ciidamadii soo dul degeen madiina,waxana u dheeraa gaajo iyo dhaqaala la’aan adag,waxay saxaabada iyo rasuulku qodayeen godkii iyagoon cunto cunin, waxana saxaabadu dhexda ku xidhatay dhagax, halka rasuulku caloosha ku xidhay laba dhagax,waxana maalintaasi ahayd maalin dhib badan oo kamida dharaarihii adkaa ee rasuulka soo maray.

43.Waxa dagaalkaa Axsaab la legdamayeen saxaabadu, iska caabinta gulufkii cadawgii debada kagasoo duulay madiina, oo tiro iyo tayaba badnaa, balse waxaa xaaladii dagaalka sii adkeeyay, markii rasuulka lasoo gaadhsiiyay fariin sheegaysay burur ku yimi heshiisyadii gudaha ee madiina, oo ay ka baxeen Yahuudii reer Baniiqurayda,waxana rasuulku diray isagoo hubinaya warkaa Sacad binu mucaad iyo Sacad binu cubaad, waxayna kalasoo kulmeen niyad jab iyo balan burin ,waxana arintaasi ku keentay rasuulka iyo saxaabada  dhabar jabin kaga timi ree Baniiqurayda,waxayna ahayd maalintaasi mid ku adag rasuulka iyo saxaabada, iyagoo kala dhex galay cadawgii gudaha iyo kii debada ah.

44. sanadkii lixaad ee hijrada waxa rasuulka soo gaadhay war tilmaamaya duulaan uu kusoo wado Xaaris binu nadir oo hogaaminayay qabiilkiisii Baniimusdaliq, waxa rasuulku kala hortegay dagaal uu ku baajinayo weerarka uu soo waday,waxana rasuulku ku guulaystay inuu kala eryo kana qabsado adoomo tiro badan, markii rasuulku kasoo laabtay dagaalka, waxa uu degay meel la yidhaa Marsiic, waxana ceel ka wada dhaansanayay laba saxaabi Jaahjaah al qafaari oo muhaajir ahaa iyo Wabar al juhani oo ansaari ahaa ,waxay isku cidhidhyeen ceelkii, waxana dhex maray dagaal ay u kala qayshadeen ansaartii iyo muhaajiriintii, waxana seefaha iskula yaacay labdii kooxood ,waxana u dhawaaqay rasuulkii oo leh “ma jaahilnimadii qabyaalada ayaad isugu qayla dirsanaysaan anigoo dhexdiina jooga, iska daaya way uraysaaye’waxana arintaa ku baraarugay saxaabadii oo intay seefihii daadiyeen laabta is saaray,waxana arintaa ka faaiidaystay C/laahi binu salool oo yidhi: madiina marka la gaadho ka sharafta badani waxa uu ka saari doonaa ka duliga ah. isagoo ceebaynaya rasuulka ,waxana hadalkaa ka cadhooday Cumar binu khadaab oo yidhi: rasuulkii ilaahayaw Cibaad binu bishri u dir qoorta haka jaree,waxana rasuulku yidhi: ka waran Cumaraw, marka dadku ku sheekaystaan Maxamed waxa uu dilaa asxaabtiisa ,waxayna ahayd maalin ka mida maalmihii adkaa ee soo maray saxaabada iyo rasuulka.

Dharaarihii adkaa ee Soo maray Nebi Maxamed ..NNK..8

36. rasuulku markuu yimi Madiina waxa uu la kulmay bulsho sadex qaybooda u kala fadhida: Yuhuud ku abtirasan jirtay diimihii hore,Mushrikiin iyo Muslimiin badhna Maka kasoo qaxeen badhna baladka Madiina kasoo jeedeen, arintaa waxa rasuulku kala kulmay dhib badan sidii loo ilaalin lahaa maslaxadooda iyo wada noolaanshahooda ,waxana rasuulka u dheeraa qariib nimo, isagoon kasoo jeedin magaalada kuna abtirsan deegaan ahaan.

37. Madiina rasuulka iyo saxaabadu lamaysoo gelin xoolo,waxana baahida jirtay ahayd mid dhanwalba ka muuqata ,waxana faqriga iyo daalka u dheeraa saxaabada iyo rasuulka Kaneecadii Madiina oo ahayd mid khatar badan ,saxaabada Maka ka yimi iyo rasuulkuna hore aanay u qoon.

38. dagaalkii Beder oo ahaa dagaalkii ugu horeeyay ee rasuulku la galo gaaladii Maka waxa rasuulku gacmaha kor u taagay isagoo baryaya rabigii guushana waydiisanaya waxana uu ku ducaysanayay “rabiyaw hadaad halaagto intan yar dib dhulkan keligaa laguugu caabudimaayo” waxana ka dhacay rasuuka go’ii saaraa garbahiisa ilaa abiibakar rasuulka ku yidhi bes rasuulkii ilaahayaw waad bariday rabigaaye,waxana saruulka ku adkaa labada ciidan oo tiro ahaan aad u kala badnaa,waxayna ahayd maalin adag balse rasuulka iyo saxaabadu hanteen guushii ilaahay.

39.dagaalkii Oxod qaybtii hore markii Muslimiintu ku gacansareeyeen, waxa aagii rasuulku ku balamiyay baneeyay saxaabadii waardiyaha ka ahayd, waxana halkaa ka faaiidaysatay Khaalid binu waliid oo dhabarjabin ku sameeyay Saxaabadii, waxana maalintaa halis gashay noloshii rasuulka, isagoo dakhar kasoo gaadhay madaxa,ilkihiisa qaar jabeen,dibntuna dilaacday ,waxana maalinkaasi ahaa maalinkii ugu daraa rasuulka iyo saxaabada ee khasaara adagi dagaal kasoo gaadho .